Jerebu rentas sempadan: Cabaran kesihatan dan Tahun Melawat Malaysia 2026

Pada 4 September lalu, Yang di-Pertuan Agong memperkenankan perisytiharan darurat di seluruh daerah Serian, Sarawak, selepas Indeks Pencemaran Udara di kawasan itu mencecah 515. Keputusan itu dibuat setelah mengambil kira nasihat Perdana Menteri Anwar Ibrahim, Premier Sarawak Abang Johari Openg serta agensi berkaitan. Pada hari yang sama, Kuching mencatatkan bacaan berbahaya pada paras 306, manakala Samarahan dan Sri Aman masing-masing berada pada 292 dan 241, iaitu tahap sangat tidak sihat. Angka itu bukan sekadar statistik kerana darurat jerebu kali terakhir diisytiharkan di Kuching pada September 1997 apabila bacaan mencecah 650, bermakna generasi yang lahir selepas krisis itu kini menyaksikan buat kali pertama betapa teruknya udara di negara ini boleh menjadi.

Puncanya jelas dan terletak di seberang sempadan. Jerebu tebal menyelubungi beberapa kawasan di Indonesia berikutan kebakaran yang memusnahkan kawasan hutan dan tanah gambut yang luas di Borneo serta Sumatera sejak beberapa minggu lalu. Musim kebakaran tahun ini dilaporkan yang paling buruk dalam tempoh 11 tahun, dengan fenomena Super El Nino meningkatkan suhu dan memburukkan kemarau, sehingga pelepasan daripada kebakaran di Indonesia kini menyumbang kira-kira satu pertiga daripada keseluruhan pelepasan kebakaran di seluruh dunia. Namun ini bukan semata-mata bencana alam. Pengasas Nusantara Atlas, David Gaveau, menegaskan bahawa El Nino tidak mencetuskan kebakaran, sebaliknya mewujudkan keadaan kering yang membolehkan kebakaran berpunca daripada aktiviti manusia merebak dan menjadi besar. Akhbar Kompas melaporkan peningkatan besar jumlah titik api di Kalimantan sejak awal Ogos, dan lebih separuh daripadanya melibatkan kawasan ladang sawit. Usaha memadam bukan tidak dilakukan, dengan 53 pesawat dikerahkan bagi operasi pengeboman air dan pembenihan awan serta bantuan pesawat dan anggota dari Jepun, termasuk tiga helikopter CH-47 Chinook yang menjalani penerbangan percubaan pada 10 September. Masalahnya, api di tanah gambut sukar dipadam kerana bahan organik kering di bawah permukaan terus membara walaupun api di atas kelihatan sudah mati.

Kesan kesihatannya sudah pun terbukti berat. Di Indonesia, kes penyakit pernafasan berkaitan pencemaran meningkat lebih dua kali ganda dalam tempoh lapan hari, daripada 50,891 kes pada 1 September kepada 113,336 kes setakat 9 September, dengan lebih 12.5 juta penduduk di tujuh wilayah sudah terdedah kepada jerebu. Malaysia tidak terkecuali daripada logik yang sama. Zarah halus PM2.5 dalam asap kebakaran gambut cukup kecil untuk menembusi salur darah dan bukan sekadar mengganggu paru-paru, dan kumpulan paling terdedah ialah kanak-kanak, warga emas, wanita hamil, penghidap asma serta mereka yang mempunyai masalah jantung. Bagi peniaga pasar, pekerja binaan, penghantar makanan dan petani, nasihat supaya kekal di dalam rumah bukan satu pilihan yang wujud. Kesan kepada pendidikan turut nyata apabila Jabatan Pendidikan Negeri Sarawak mengesahkan penutupan 591 sekolah pada penghujung Ogos, melibatkan lebih 197,000 murid, dan setiap hari persekolahan yang hilang itu adalah kos jangka panjang yang tidak muncul dalam mana-mana lejar kerajaan.

Waktunya tidak boleh lebih buruk bagi sektor pelancongan. Tahun ini ialah Tahun Melawat Malaysia 2026, dengan sasaran 26.1 juta pelancong asing, anggaran perbelanjaan domestik RM97.6 bilion, dan peruntukan RM350 juta bagi merancakkan promosi serta aktiviti pelancongan. Permulaannya menjanjikan kerana Malaysia merekodkan 21,118,039 ketibaan pelawat antarabangsa antara Januari hingga Jun 2026, meningkat 2.5 peratus berbanding tempoh sama tahun lalu, walaupun ketegangan geopolitik di Asia Barat menyebabkan 4,111 penerbangan berjadual dibatalkan. Industri ini sudah membuktikan ia mampu menyerap kejutan luaran.

Tetapi jerebu menyerang di tempat yang paling sukar dipertahankan, iaitu persepsi. Produk pelancongan kita yang paling kuat adalah produk luar seperti menyelam di Sipadan, mendaki Kinabalu, taman negara Sarawak, pulau-pulau Langkawi dan jalan kaki di George Town, dan tiada satu pun daripadanya boleh dipindahkan ke dalam bangunan. Apabila gambar langit kelabu Kuching tersebar di media sosial global, pelancong yang merancang percutian enam bulan akan datang tidak akan membezakan antara Serian dan Melaka. Mereka hanya melihat Malaysia sebagai negara berjerebu, lalu menukar destinasi. Pengalaman lalu menunjukkan corak yang sama berulang setiap kali, iaitu tempahan hotel merosot, acara sukan dan persidangan ditangguhkan atas risiko kesihatan, aktiviti luar dibatalkan dan pengusaha kecil yang paling lambat pulih menanggung beban paling berat. Bagi pengendali bot, pemandu pelancong dan pemilik homestay di Sarawak dan Sabah, satu musim yang rosak bermakna setahun yang sukar.

Justeru, empat perkara perlu berlaku serentak. Malaysia mesti meneruskan desakan diplomatik yang tegas tetapi bertanggungjawab, kerana Perjanjian ASEAN Mengenai Pencemaran Jerebu Rentas Sempadan sudah wujud namun kekal sebagai dokumen tanpa mekanisme penguatkuasaan yang bergigi. Syarikat Malaysia yang memiliki konsesi tanah di Indonesia pula perlu diaudit secara telus, kerana sukar untuk kita menuding jari ke seberang sempadan jika modal kita sendiri terlibat dalam rantaian pembakaran. Pada masa sama, negara memerlukan protokol kesihatan awam yang jelas dan automatik, termasuk pengagihan pelitup N95 percuma kepada kumpulan berisiko, pusat udara bersih di dewan komuniti dan sekolah, serta panduan majikan yang mengikat bagi pekerja luar apabila bacaan IPU melepasi 200. Akhirnya, Tourism Malaysia memerlukan strategi komunikasi krisis yang jujur, kerana penafian akan memusnahkan kepercayaan. Menyiarkan data IPU harian mengikut destinasi, menggalakkan dasar pembatalan yang fleksibel, dan mengalihkan promosi kepada produk dalaman seperti muzium, gastronomi dan persembahan budaya sepanjang minggu puncak jerebu adalah pendekatan yang lebih matang.

Jerebu akan berlalu apabila hujan turun. Masalahnya, kita sudah terlalu lama menjadikan hujan sebagai dasar negara.