Jerebu: Apa sebenarnya yang kita sedut?

Apabila langit mula kelihatan kelabu, jarak penglihatan berkurangan dan bau asap mula memenuhi udara, kita tahu musim jerebu mungkin kembali. Namun, jerebu bukan sekadar pemandangan langit yang berubah warna. Apa yang lebih penting sebenarnya ialah apa yang terapung di dalam udara yang kita sedut.

Sebahagian daripada pencemar itu boleh dilihat sebagai asap atau habuk, tetapi sebahagian yang lain terlalu kecil untuk dilihat dengan mata kasar. Oleh sebab itu, tahap pencemaran udara tidak boleh dinilai hanya berdasarkan penglihatan, ia memerlukan pengukuran, analisis data dan pemantauan berterusan.

Jerebu bukan satu bahan

Secara mudah, jerebu berlaku apabila zarah dan bahan pencemar terkumpul di atmosfera sehingga mengurangkan jarak penglihatan dan menjejaskan kualiti udara. Sumbernya boleh datang daripada pelbagai aktiviti, termasuk kebakaran hutan dan tanah gambut, pembakaran terbuka, aktiviti perindustrian serta pelepasan kenderaan. Dalam keadaan tertentu, asap daripada kebakaran di kawasan lain juga boleh dibawa oleh angin dan menjejaskan kawasan yang jauh daripada punca asal.

Ini menjadikan jerebu satu fenomena yang kompleks. Jerebu bukan satu jenis asap sahaja, melainkan campuran pelbagai zarah dan bahan pencemar di atmosfera. Sebab itu, apa yang berlaku di sebalik langit kelabu jauh lebih rumit daripada apa yang dapat dilihat oleh mata kasar.

Siapa yang memantau udara kita?

Di Malaysia, Jabatan Alam Sekitar (JAS) memainkan peranan utama dalam pemantauan kualiti udara dan pelaporan Indeks Pencemar Udara (IPU). Data daripada sistem pemantauan kualiti udara digunakan untuk menentukan keadaan pencemaran di sesuatu kawasan, yang kemudiannya boleh diakses awam melalui Air Pollutant Index Management System (APIMS).

Namun, pemantauan jerebu tidak bergantung kepada satu agensi sahaja:

Jabatan Meteorologi Malaysia (METMalaysia): Memantau aspek meteorologi seperti arah dan kelajuan angin, hujan, kelembapan serta keadaan atmosfera yang menentukan pergerakan pencemar. METMalaysia turut menyediakan ramalan jerebu dan risiko kebakaran.
ASEAN Specialised Meteorological Centre (ASMC): Membantu memantau keadaan jerebu dan titik panas (hotspot) di rantau ASEAN menggunakan data pemerhatian satelit.

Gabungan data inilah yang membantu pihak berkuasa memahami bukan sahaja paras ketinggian pencemaran, tetapi juga punca asal dan arah pergerakannya.

Apa sebenarnya yang diukur?

Ramai menyangka alat pemantauan hanya mengukur “jumlah asap.” Sebenarnya, pengiraan IPU di Malaysia mengukur enam parameter utama dengan tempoh purata bacaan yang berbeza:

Sulfur Dioksida (): Tempoh purata 1 jam
Zarah Halus (): Zarah 10 µm | Tempoh purata 24 jam
Zarah Halus (): Zarah 2.5 µm | Tempoh purata 24 jam
Ozon Aras Bumi (): Tempoh purata 1 dan 8 jam
Nitrogen Dioksida (): Tempoh purata 1 jam
Karbon Monoksida (): Tempoh purata 8 jam

Perbezaan tempoh purata ini penting kerana kepekatan pencemar berubah mengikut masa. Bacaan IPU bukannya satu nombor acak yang diambil pada satu saat tertentu sahaja.

Kecil tetapi berbahaya

Antara istilah yang semakin kerap didengar ialah (particulate matter bersaiz 2.5 mikrometer atau lebih kecil). Sebagai gambaran, saiznya amat halus berbanding diameter sehelai rambut manusia.

Semakin kecil zarah tersebut, semakin mudah ia menembusi bahagian dalam sistem pernafasan manusia. Udara yang kelihatan agak jernih tidak semestinya bebas daripada zarah halus ini. Langit yang berjerebu memberi petunjuk visual, tetapi alat pemantauan saintifik yang memberikan ukuran kuantitatif sebenar.

IPU bukan “jumlah asap”

IPU ialah indeks untuk menterjemahkan data kepekatan pencemar yang kompleks kepada skala yang mudah difahami awam. Ringkasnya, proses penentuan IPU melalui peringkat berikut:

Nilai sub-indeks tertinggi daripada enam parameter itulah yang dijadikan bacaan IPU semasa. Dengan kata lain, IPU ialah “bahasa mudah” untuk menerangkan data pencemaran yang rumit.

Faktor angin, hujan dan transsempadan

Jerebu bukan hanya tentang berapa banyak asap dikeluarkan, tetapi apa yang berlaku kepada asap tersebut di atmosfera. Apabila angin lemah, pencemar terperangkap dan terkumpul di sesuatu kawasan. Sebaliknya, pergerakan udara yang aktif menyebarkan pencemar, manakala hujan membantu membasuh zarah halus keluar dari atmosfera.

METMalaysia mencatatkan bahawa Monsun Barat Daya 2026 yang bermula pada 14 Mei hingga September membawa cuaca lebih kering, yang berisiko meningkatkan kejadian jerebu setempat dan rentas sempadan jika pembakaran terbuka tidak dikawal.

Asap tidak mengenal sempadan politik. Justeru, pemantauan satelit digunakan untuk mengesan titik panas (hotspot). Walau bagaimanapun, titik panas tidak semestinya bermaksud kebakaran besar secara automatik; data satelit perlu disahkan bersama maklumat cuaca dan pemantauan darat.

Di sebalik angka IPU

Jerebu mengajar kita bahawa apa yang kita lihat tidak semestinya sama dengan apa yang kita sedut. Langit kelabu dan mata pedih hanyalah simptom luar. Di sebalik satu angka IPU terdapat rantaian fizik zarah, kimia atmosfera, meteorologi dan analisis pemantauan yang kompleks.

Selepas ini, apabila langit kembali kelabu, soalan yang lebih tepat untuk difikirkan bukan lagi sekadar “Berapa IPU hari ini?”, tetapi: “Apakah sebenarnya yang sedang terapung dalam udara yang kita sedut?“